Аляксандр Лукашэнка правёў нараду па пытаннях фарміравання інавацыйных фондаў

Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка даручыў выпрацаваць дакладны механізм фарміравання і расходавання сродкаў інавацыйных фондаў. Такую задачу ён паставіў 13 сакавіка на нарадзе па пытаннях фарміравання такіх фондаў.

Як адзначыў Кіраўнік дзяржавы, Урад унёс прапанову па фарміраванні і напрамках выкарыстання інавацыйных фондаў. "Гэта няпростае пытанне, па яго вырашэнні ёсць шмат пунктаў гледжання. Таму трэба выпрацаваць найбольш аптымальны і эфектыўны падыход. Вядома, у аснове будуць агульнадзяржаўныя інтарэсы і прыярытэты развіцця нашай дзяржавы", - падкрэсліў Аляксандр Лукашэнка.

Ëн нагадаў, што калі ў 1996 годзе пачалося фарміраванне інавацыйных фондаў, іх галоўнай мэтай было стымуляванне ўкаранення ў вытворчасць дасягненняў навукова-тэхнічнага прагрэсу, выпуск навукаёмістай прадукцыі. Канцэнтрацыя фінансавых сродкаў у галінах прадугледжвала магчымасць накіроўваць іх на найбольш перспектыўныя праекты і важныя дзяржаўныя праграмы. "У апошнія гады інавацыйнае развіццё - адзін з нашых прыярытэтаў. Гэтыя мэтавыя бюджэтныя фонды павінны ў поўнай ступені служыць актыўнай рэалізацыі гэтага напрамку", - адзначыў Кіраўнік дзяржавы.

Аднак, паводле слоў Аляксандра Лукашэнкі, сур'ёзны аналіз рэальнай сітуацыі з фарміраваннем і выкарыстаннем інавацыйных фондаў у галінах эканомікі выяўляе шэраг тэндэнцый. Па-першае, з году ў год скарачаецца колькасць прадпрыемстваў, якія ўносяць у іх свае адлічэнні. Калі ў 2009 годзе агульная колькасць арганізацый-плацельшчыкаў складала больш як 25 тыс. (уключаючы сферу гандлю), то ў 2011 іх засталося ў дзесяць разоў менш. А на 2012 год яшчэ прапануецца скараціць.

Па-другое, прадоўжыў Прэзідэнт, скарачаецца доля інавацыйных фондаў у валавым унутраным прадукце. У 2011 годзе яна складала 0,7% супраць амаль 2% у 2009 годзе.

Па-трэцяе, усё меншая частка гэтых фондаў ідзе на фінансаванне інавацый. Так, у 2010 годзе больш як 50% сродкаў было накіравана на фінансаванне капітальных укладанняў, а на навукова-даследчыя работы і рэалізацыю дзяржаўнай праграмы інавацыйнага развіцця - толькі 11%. Прыкладна аналагічная карціна была і ў 2011 годзе.

"Незразумелая ў гэтым выпадку пазіцыя Урада: эфектыўнасць выкарыстання сродкаў мэтавага фонду спадае, а дзейсных мер па паляпшэнні сітуацыі не прымаецца. Таксама ёсць нямала фактаў распылення сродкаў і недапушчальнага іх транжырства. Тут, вядома, поле дзейнасці Камітэта дзяржаўнага кантролю", - сказаў Аляксандр Лукашэнка.

"У сувязі з гэтым заканамерна паўстае пытанне: ці аптымальны існуючы метад фарміравання фондаў? Ці не атрымаецца так, што ўвесь груз ляжа толькі на дзяржаўныя прадпрыемствы? Хоць інавацыйнае абнаўленне - важнейшая задача для ўсіх, нягледзячы на форму ўласнасці. Ці можна лічыць справядлівым збор і размеркаванне сродкаў інавацыйных фондаў? І галоўнае - што трэба зрабіць для павышэння іх эфектыўнай аддачы?" - такія пытанні перад удзельнікамі нарады паставіў Кіраўнік дзяржавы, запатрабаваўшы дакладных і дзелавых адказаў.

Міністр фінансаў Андрэй Харкавец нагадаў, што з пачатку фарміравання інавацыйных фондаў у 1996 годзе яны выкарыстоўваліся як фінансавы інструмент пераразмеркавання даходаў больш эфектыўных прадпрыемстваў галіны на карысць, як правіла, тых, што маюць горшыя вынікі сваёй дзейнасці. Такі падыход не забяспечваў дасягнення мэт інавацыйнага развіцця галін, а распыленне рэсурсаў не давала магчымасці рэалізаваць сапраўды значны для эканомікі краіны праект.

Устараняючы паводле рашэння Прэзідэнта гэтыя недахопы, з 2005 года сродкі інавацыйных фондаў уключаліся ў бюджэт. Гэта надало расходам фонду бюджэтную дысцыпліну, павысіла эфектыўнасць іх выкарыстання, у тым ліку за кошт накіравання гэтых рэсурсаў на рэалізацыю важнейшых дзяржаўных праграм, сярод якіх дзяржпраграмы развіцця вёскі, інавацыйнага развіцця, мадэрнізацыі беларускай энергасістэмы, будаўнічай галіны, лёгкай прамысловасці і іншыя. Аднак па-сапраўднаму інавацыйны характар ??фонды ўсё ж не набылі. Пры значным аб’ёме іх сродкаў на інавацыі і навуку накіроўвалася каля 10% ад агульных расходаў. Асноўную долю займалі інвестыцыі, прадастаўленне прэферэнцый асобным прадпрыемствам на патанненне кошту крэдытных рэсурсаў, пагашэнне бюджэтных пазык.

Да 2010 года інавацыйныя фонды фарміраваліся за кошт адлічэнняў ад сабекошту прадпрыемстваў рэспубліканскай і камунальнай уласнасці, гаспадарчых таварыстваў з доляй дзяржавы ў статутных фондах, недзяржаўных прадпрыемстваў, якія ажыццяўляюць сваю дзейнасць у сферы гандлю і будаўніцтва. Узнікала справядлівае пытанне: навошта абцяжарваць дадатковым падаткам шырокае кола плацельшчыкаў, калі інавацыйнага эфекту відавочна недастаткова для развіцця галіны, а інвестыцыі маюць недастаткова лакальны характар ??мадэрнізацыі прадпрыемстваў.

З 2010 года прымяняюцца новыя падыходы да фарміравання і выкарыстання інавацыйных фондаў. Так, з ліку плацельшчыкаў выключаны недзяржаўныя арганізацыі, якія ажыццяўляюць дзейнасць у сферы гандлю, а з 2011 года перасталі фарміраваць інавацыйны фонд Мінбудархітэктуры і недзяржаўныя будаўнічыя арганізацыі, таксама была выключана выплата адлічэнняў у інавацыйныя фонды гаспадарчымі таварыствамі ў частцы, што прыпадае на долю недзяржаўнай уласнасці ў статутным фондзе. Гэта значыць, што з 2011 года кола плацельшчыкаў абмежавалася рэспубліканскімі і камунальнымі прадпрыемствамі, гаспадарчымі таварыствамі з доляй дзяржавы ў статутным фондзе суразмерна гэтай долі.

Пры гэтым усім арганізацыям было прадастаўлена права адлічаць у інавацыйны фонд з прыбытку. Тым самым недзяржаўным прадпрыемствам галін былі прадастаўлены новыя магчымасці ўдзелу ў інавацыйнай дзейнасці, што дае магчымасць прыватніку стаць партнёрам міністэрства ў сапраўды цікавым для яго праекце. Як падкрэсліў Андрэй Харкавец, і тут падтрымка ініцыятывы прыватніка за галіновым міністэрствам, якое павінна бачыць не толькі падведамныя прадпрыемствы, але і клапаціцца аб развіцці галіны ў цэлым.

У той жа час Міністр фінансаў звярнуў увагу на тое, што ёсць іншыя механізмы, якія стрымліваюць ініцыятыву прыватніка. Гэта датычыцца патрабаванняў аб павелічэнні долі дзяржавы ў капітале прыватнай кампаніі на суму выдзеленых з інавацыйнага фонду сродкаў. Гэта абавязацельства не садзейнічае кансалідацыі бізнес-ідэй, рэсурсаў дзяржавы і прыватнага бізнесу і нават адпуджвае. На думку Міністра, такое павелічэнне долі дзяржавы ў яе капітале з’яўляецца недастаткова аргументаваным у выпадку, калі аб'ём выдзеленых з фонду сродкаў не перавышае сумы ажыццёўленых гэтай кампаніяй адлічэнняў у яго. Такім чынам, вырашэнне пытання бачыцца ў больш дакладнай рэгламентацыі партнёрства дзяржавы і бізнесу.

Андрэй Харкавец адзначыў, што выключэнне з ліку плацельшчыкаў недзяржаўных арганізацый сферы гандлю і будаўнічай галіны забяспечыла нараўне з іншымі мерамі па спрашчэнні падатковага заканадаўства значнае паляпшэнне рэйтынгу падатковай сістэмы Беларусі ў ацэнцы Сусветнага банка па вядзенні бізнесу. Беларусь палепшыла сваю пазіцыю амаль на 30 пунктаў. У бягучым годзе чакаецца аналагічная дынаміка, а гэта набліжае Беларусь да ўваходжання ў лідзіруючую групу краін з найбольш спрыяльным інвестыцыйным кліматам.

У праекце Указа, прадстаўленым Кіраўніку дзяржавы, з ліку плацельшчыкаў абавязковых адлічэнняў прапаноўвалася выключыць акцыянерныя таварыствы, доля дзяржавы ў якіх складае менш як 50%.

Акрамя таго, было прапанавана цалкам замяніць адлічэнні ад сабекошту на выплату ўзносаў у інавацыйныя фонды з прыбытку прадпрыемстваў, што павінна павысіць канкурэнтаздольнасць беларускай прадукцыі ў рамках Адзінай эканамічнай прасторы.

Урад бачыць магчымым вырашэнне гэтай задачы ў наступным: інавацыйныя фонды вывесці з ліку бюджэтных і пачаць іх фарміраванне ў адпаведнасці з галіновым прынцыпам органамі дзяржкіравання з накіраваннем рэсурсаў фондаў на інавацыйнае развіццё і галіновыя інавацыйныя праекты. Па сутнасці, гэта аналаг функцыянавання цэнтралізаваных фондаў холдынгаў.

Чакаецца, што агульны аб'ём рэсурсаў фондаў у 2012 годзе павінен скласці Br4,7 трлн.

Як негатыўны факт Андрэй Харкавец адзначыў тое, што дзве трэці расходаў фондаў ідуць не на інавацыйную дзейнасць, а даўно дапаўняюць шэраг тых крыніц фінансавання, якія фарміруюцца праз бюджэт, тым самым ператварыўшыся ў звычайны інвестыцыйны фонд.

"Значыць, нам няма куды ўкладваць гэтыя грошы? Вучоныя, навука не прапануюць тых тэм, якія можна развіваць і з гэтага фонду аплачваць?" - задаў слушнае пытанне Прэзідэнт.

"Мы на Усебеларускім народным сходзе вызначыліся, і я помню выступленне Міхаіла Мясніковіча аб тым, што не будзе жыцця ў краіны, калі ў аснову развіцця не будуць пакладзены інавацыі. Курс вызначаны. Без грошай не будзе ніякіх інавацый", - заўважыў Кіраўнік дзяржавы.

Аляксандр Лукашэнка падкрэсліў, што сродкі неабходна канцэнтраваць на прарыўных напрамках. Пры гэтым са свайго боку вучоныя павінны прапаноўваць інавацыі прыкладнога характару.

"У нас ёсць гэтыя напрамкі, у якія мы павінны ўкладваць сродкі і фарміраваць там групу разумных, галавастых людзей, якія нам штосьці прапаноўвалі б. І для ўсіх, не толькі для расходавання дзяржпрадпрыемстваў. Калі плацяць прыватнікі, то і для прыватнікаў, і гандлю і гэтак далей", - сказаў Прэзідэнт.

Прэзідэнт нагадаў удзельнікам нарады, што размова павінна весціся аб інавацыйных фондах як галоўнай стратэгіі развіцця дзяржавы.

Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Аляксандр Якабсон канстатаваў, што пакуль на фінансаванне інавацыйнай дзейнасці выкарыстоўваюцца толькі сродкі бюджэту. І фактычна не выкарыстоўваюцца вядомыя ў міжнароднай практыцы механізмы: фондавыя, венчурныя, страхавыя, на якія Кіраўнік дзяржавы звяртаў увагу яшчэ ў 2009 годзе ў Пасланні беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу. Ён адзначыў, што шматвектарная сістэма фінансавання інавацыйнай дзейнасці прапісана і ў Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі і іншых праграмных дакументах.

А таму галоўная задача - ва ўкараненні інструментаў для практычнай рэалізацыі гэтых рашэнняў. На думку Аляксандра Якабсона, у фарміраванні эфектыўнай нацыянальнай інавацыйнай сістэмы павінны ўдзельнічаць усе суб'екты гаспадарання незалежна ад формы ўласнасці. У якасці прыкладу ён прывёў развітыя краіны, дзе доля ўдзелу прыватнага бізнесу ў даследаваннях і распрацоўках складае ад 64% да 75% ад агульнай сумы расходаў на такія мэты.

Старшыня КДК таксама лічыць, што ў краіне неабходна ўкараняць іншыя формы ўдзелу прыватнага бізнесу ў фінансаванні інавацый, чым пры існуючай сістэме.

Акрамя таго, неабходна навесці належны парадак у распараджэнні інавацыйнымі сродкамі. Рэгулярна выяўляюцца факты нямэтавага, незаконнага і неэфектыўнага выкарыстання атрымальнікамі інавацыйных сродкаў. За апошнія 3 гады праверкамі КДК такіх фактаў устаноўлена на суму больш як Br12 млрд. Сумніўная таксама і навізна асобных праектаў, што выконваюцца за кошт сродкаў інавацыйных фондаў. У многіх выпадках інавацыйныя сродкі знікаюць, не прыносячы ніякага прыбытку дзяржаве і прадпрыемствам.

Па розных прычынах засталіся значныя сумы нявыкарыстаных у 2011 годзе інавацыйных сродкаў у аб'ёме больш як Br418 млрд., што складае амаль чацвёртую частку ўсіх фондаў рэспубліканскіх органаў.

Старшыня Камітэта дзяржкантролю лічыць, што ў існуючых умовах неабходна забяспечыць своечасовае і эфектыўнае выкарыстанне кожнага рубля інавацыйных фондаў, накіроўваць гэтыя сродкі выключна на выпуск высокатэхналагічнай інавацыйнай прадукцыі з высокай доляй дабаўленай вартасці, а не транжырыць іх на бягучыя расходы, латанне дзірак праблемных прадпрыемстваў.

"Праблема ў беспарадку! У вас гэтым ніхто не займаецца, - падкрэсліў Прэзідэнт, звяртаючыся да кіраўнікоў Нацыянальнай акадэміі навук і Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях. - Ніхто не прыйшоў і не папрасіў нават грошай!"

"Гэта ж сродкі не столькі вытворцаў, колькі вучоных. Без вучоных якія інавацыі?" - дадаў Кіраўнік дзяржавы.

"Гэта павінны быць прарыўныя рэчы. Вось тады мы прыцягнем разумных, талковых людзей для таго, каб яны сапраўды стваралі новую Беларусь, новае аблічча нашай вытворчасці і эканомікі", - лічыць Прэзідэнт.

Намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Андрэй Тур адзначыў, што цяпер сродкі інавацыйных фондаў могуць выкарыстоўвацца па 19 напрамках. На яго думку, неабходна вызначыць больш строгія крытэрыі і звузіць колькасць напрамкаў.

Губернатар Мінскай вобласці Барыс Батура лічыць, што інавацыйныя фонды павінны фарміравацца за кошт прадпрыемстваў усіх форм уласнасці, як дзяржаўных, так і прыватных. Ён падтрымаў прапанову Урада, што адлічэнні ў фонд павінны ісці за кошт прыбытку.

Аляксандр Лукашэнка адзначыў неабходнасць выпрацоўкі дакладнага механізма: за кошт чаго будзе ісці фарміраванне фондаў, на што будуць расходавацца іх сродкі, дзе акумулявацца і што такое інавацыі.

"Гэта самыя святыя грошы, якія мы ўкладваем у будучыню нашай краіны і будучыню пакаленняў. Кожны міністр павінен шавяліцца, шукаць інавацыйныя праекты, думаць, патрабаваць прапаноў ад вучоных, падганяць іх", - лічыць Прэзідэнт.

"Вы апасаецеся, што мы перагрузім прадпрыемствы... Мы ім аказалі каласальную падтрымку па вуглевадародах, перапрацоўцы. Яны плацяць за газ менш, чым у Германіі, напалавіну. Таму не трэба перажываць за іх, што яны бедныя. Пяшком ніхто не ходзіць, асабліва прыватнікі. Усе павінны быць у роўных умовах, усе павінны плаціць. Іншая справа, што міністр вельмі акуратна, дэмакратычна павінен расходаваць гэтыя грошы", - адзначыў Кіраўнік дзяржавы.

"Фарміруюць фонды ўсе, доступ да іх сродкаў маюць таксама ўсе: і дзяржаўныя, і прыватныя прадпрыемствы. Распараджаецца галіновы міністр. Над міністэрскімі, над ведамаснымі, агульнадзяржаўнымі суперпраграмамі - Урад, які будзе аказваць дапамогу галіноваму міністэрству за кошт пераразмеркавання", - рэзюмаваў Прэзідэнт.

"Трэба ліквідаваць усе нарматыўна-прававыя акты па гэтым пытанні і стварыць адзін - адназначны і капітальны, - падкрэсліў Аляксандр Лукашэнка. - Гэта павінен быць адзіны дакумент, які вызначыць парадак і поле дзейнасці па гэтым напрамку для дзяржавы".

Асаблівую ўвагу Прэзідэнт звярнуў на беражлівае расходаванне інавацыйных сродкаў: "Кожную капейку трэба лічыць. Усё павінна быць пралічана. Рабіце, як сабе. Патрабаваць і кантраляваць у нас ёсць каму".